İSLAM SANATINDA GEOMETRİK DESENLER

 
Anadolu Selçuklu döneminde sıklıkla karşımıza çıkan bu süsleme tarzı;  kare, dikdörtgen, üçgen, daire,yıldızlar gibi formların birleşmesinden oluşmaktadır. Anlam olarak evrenin sonsuzluğunu simgelemektedir.

Geometrik desen ve süsleme sanatı; İslamiyet öncesi dönemlerdeki farklı coğrafya ve kültürlere dayanan geometrik süsleme tarzı özellikle Mısır ve Sümerlerde geometri  bilgisinin gelişmesiyle ilerlemeye başladı. İslam Medeniyetlerinde zirveye ulaşan geometrik desen ve süsleme tarzı; özellikle girih tarzı olarak gelişmiştir. İç içe geçmeli kompleks geometrik şekillerden oluşan bir şeklin tezahürü olarak kendini üst noktaya taşımıştır. 

                                                

 

Çini, kündekari,cilt,tezhip gibi alanlarda karşımıza çıkan geometrik desen ve süsleme hakkında nadir bilgiye rastlanılmaktadır. Anadolu Selçuklu döneminde sıklıkla karşımıza çıkan bu süsleme tarzı;  kare, dikdörtgen, üçgen, daire,yıldızlar gibi formların birleşmesinden oluşmaktadır. Anlam olarak evrenin sonsuzluğunu simgelemektedir. Genellikle sınırları katı çerçevelerle belirlenmediği gibi başlangıç ve bitiş noktaları da belli değildir. Geometrik motiflerin bazen rumi ve bitkisel formlarlada kullandığı görülmektedir. 

 

 

Evrenin yaratılışı matematik ve görünüşü ise geometri iledir diyebiliriz. Matematik ölçü ve içeriği, geometri ise yine ölçü ve görüneni anlatır. Buna göre matematik ve geometri aynı olgunun iki farklı anlatımı sayılabilir. Benzer şekilde sanat evreninde de her şeyin matematiği ve geometrisi vardır. Meselâ, bakınca göze hoş gelen tezhip eserleri de içerik olarak matematik ve görünüş olarak geometrik işlemler barındırır. Ancak nihayetinde ortaya çıkan her eser matematik ve geometrinin ötesinde bütüncül bir anlam ile sanatçının dünyasına ait sübjektif bir tasavvuru iletir. Herhangi bir eserin teknik uygulaması ile estetik bir bütün halinde tamamlanması sürecinde, anlam arayışı içeren sanatsal bir yolculuk vardır. 

 

Daire formu, evrendeki en mükemmel şekil olarak kabul edilir. Felsefi anlamda, aynı anda ve her noktada başlangıç ile bitişi içermesinden dolayı, evrendeki birliği sembolize eder. Dairenin sonsuz potansiyeli vardır. Üçgen, altıgen ve kare gibi temel geometrik şekiller ondan doğar ve ona dönerler. Örneğin bir tezhip çalışmasında desen oluşturulurken, daireden hareketle “sonsuz” desen ağları, motifler üretilebilir. Daire, desen olarak geometrik sistemlerin ana şeması olması dışında, tezhip tasarımının her bir aşamasında başlangıç ve temel çizim ilkesi olarak önem taşır. Tasarım içinde yer alan çiçekler, bulutlar, rumîler, dendanlar gibi diğer unsurlar organik çizgilere ilişkindir. Ancak, daire ve onu kesen diğer geometrik biçimlerden oluşan motif ana şeması arka planda yer alır. Tezhip sanatının inceliklerinden haberdar olan bir sanatsever ya da başka bir tezhip sanatçısı, burada işaret edilen konulara hâkimse, desen veya motiflerin arka planını da görür ve ona göre değerlendirme yapabilir.  (Asiye Kafalıer Dönmez - Geometrik ve Matematik Bağlamında Tezhip Sanatının Anlam Boyutu Makalesi)